View source for Talk:Common world words

= Formo =

== Ofte, internaciismoj kaj sonas kaj skribiĝas simile. ==

Ofte, internaciismoj sonas simile, sed skribiĝas aŭ en malsamaj skribsistemoj aŭ en la sama sed kun malkongruaj ortografiaj reguloj. Malpli ofte, internaciismoj skribiĝas simile, sed prononciĝas malsimile. Tio tamen estas tipa por pruntaĵoj en ĉina skribo kaj por anglaj pruntaĵoj el la franca, la latina, kaj aliaj latinskribaj lingvoj. Cetere maloftas asimiligo de fremda skriba formo kiel      angle ''team'' > ''teamo ''en E-o, alilingve ''tim'',      angle ''Newton'' > ''neŭtono ''en E-o, alilingve ''njuton'''';'''' ''tamen,'' ''      angle ''Punjab ''[pʌndʒɑ:b] > ''Punjab'' [pundʒab] (aŭ simile) en pluraj latinskribaj lingvoj (panĝabe kaj hindie/urdue [pʌɲɟa:b]).        Imitado de sono kiu estiĝas dum ago ekzempliĝas en '''''sup, sopa''''' 'supo' (disvastiĝo montrita en la mapo), en ''suĉ-'' 'suĉi' kaj en aliaj vortoj, kiuj sugestas suĉadon.        Imitado de la bleko de bestoj ekzempliĝas en '''''kuku''''''' '''kukolo'. Estas pluraj specioj, kiuj havas tian nomon (■) aŭ variaĵon de ĝi (■).        Imitado de la babilado de beboj, kun signifoj imagitaj de plikreskuloj, ekzempliĝas mondvaste en '''''mama, mam, ma, amma''''' 'panjo' aŭ 'patrino', iom malpli ofte 'mamo', kaj ''baba, bap, papa, pa, appa'' 'paĉjo' aŭ 'patro'.        Imitado de la babilado de beboj, kun signifoj imagitaj de plikreskuloj, ekzempliĝas mondvaste en ''mama, mam, ma, amma'' 'panjo' aŭ 'patrino', iom malpli ofte 'mamo', kaj '''''baba, bap, papa, pa, appa, aba''''' 'paĉjo' aŭ 'patro'. (Iom malpli ofte aperas kun tiu signifo formoj kun dentalaj plozivoj anstataŭ la bilabialaj.)        Dum la mezepoko, la iberia duoninsulo apartenis al la islama civilizo, kiu lasis aron da arabdevenaj vortoj en la hispana kaj portugala. Tamen nur malmultaj el tiuj ankaŭ disvastiĝis de la araba orienten. Ekzemplo estas '''''fulan''''' (kvazaŭ-nomo de persono kies nomo ne estas konata). La sudazia (hinda) civilizo      Ekzemploj de sanskritaj prunvortoj en la malaja/indonesia estas      ''dewa'' 'dio, diulo' (sanskrite देव [de:va]),      ''manusia'' 'homo' (sanskrite मनुष्य [manuʂja]), kaj      ''sama'' 'sama, egala' (sanskrite सम [sama]).      Tiuj vortoj ankaŭ ilustras la hindeŭropan interligon inter la sudazia kaj la okcidenta civilizoj.   '''La hindeŭropa ''lingvofamilio'''''      La sanskrita vorto ''deva'' estas parenca al la samsignifa latina ''deus'', kaj la sanskrita ''manuŝja'' 'homo' al ĝermanaj vortoj samsignifaj (svede ''människa ''[meniŝa], germane ''Mensch ''[menŝ]), dum la sanskrita, malaja kaj esperanta ''sama'' havas parencojn en ĝermanaj kaj slavaj lingvoj.        Multaj brit-imperiaj internaciismoj estas ankaŭ tut-okcidentaj, kiel ''kopi'' 'kopio', foje forme deviaj (  ), ekzemple ''steŝan'''' '''stacio'. Aliaj estas ĝermanaj, kiel ''buk'' 'libro' (ankaŭ disvastigita de la nederlanda, kaj de la germana en ''Buchhalter'' 'librotenisto'), sed kelkaj estas nur britaj, ekzemple '''''taja''''' 'pneŭo'. La plej disvastiĝintaj 
vortoj •                   Propraj nomoj kaj terminoj kreitaj el tiaj, ankaŭ nomoj de popoloj kaj lingvoj; de internaciaj mezurunuoj; de stiloj en la artoj (ankaŭ dancoj). •                   La nomoj de preskaŭ ĉiuj antaŭe nekonataj substancoj, kiuj estas tre multaj. Tiuj tipe mankas en la ĉina. •                   Nomoj de ekzotaj fenomenoj (i.a. specioj kaj fruktoj) aŭ de antaŭe neesploritaj (i.a. malsanoj); de la monatoj; de certaj oficoj; de kondutoj (sportoj, ludoj); kaj de kelkaj teknikaj rimedoj kaj disponaĵoj. Tiuj tipe mankas en la ĉina kaj en la vjetnama, ofte ankaŭ en diversaj aldonaj lingvoj. 1. Propraj nomoj, unuoj, stiloj      La plej disvastiĝintaj internaciaj vortoj estas ĉefe aŭ geografiaj (ankaŭ teleskope kosmografiaj) aŭ nomoj de '''popoloj'''''' '''kaj'' ''ties '''lingvoj''','' ''de '''entreprenoj''''','' kaj '''varnomoj'''''.''      Ankaŭ la propraj nomoj de kelkaj malmultaj individuaj gravuloj historiaj aŭ mitologiaj estas sufiĉe vaste konataj.      Krom vortoj kun karaktero de ''propraj nomoj'' ekzistas nombro da pli aŭ malpli kutimaj terminoj, kiuj estas kreitaj el propra nomo, kiel ''olimpiado'' kaj ''olimpiaj'' ludoj.      Tiaspecaj internaciaj vortoj retroviĝas en ĉiuj lingvoj, sed multaj estas nur malofte uzataj.   1. Propraj nomoj, unuoj, stiloj      Vaste diskonigitaj varnomoj ne estas nur la komercaj, ekz. de aŭtomobiloj, sed ankaŭ i.a. la ''Korano''. La nomo de la ''Biblio'' ne estas same disvastiĝinta, ĉar konkurencas tradukoj de "la sankta libro".             Inter la nomoj de supernaturuloj, tiu de '''''satan (- ŝajtan)''''' 'Satano' estas tre vaste konata.    Kreita el la nomo de irlanda viktimo estas '''''bojkot''''''' '''bojkoto'.        Aparte disvastigitaj estas la internaciaj mezurunuoj. Multaj el tiuj konsistas el persona nomo uzata sen ia afikso (''volt, amper, om, '''wat''', njuton, ĵul, paskal, …'').        La internacieco de tiuj unuoj kontribuis en si mem al la disvastigo de ties nomoj. Tial '''''metr '''''(■),''''' mita'''''''' '''(■) 'metro', same disvastiĝis kvankam ne kreita el propra nomo. En la ĉina, tiu vorto kutime mallongiĝas al 米 ''mǐ'' (< angle [mi:tə]), sed ekzistas ankaŭ propralingva alternativo.        La normigitaj prefiksoj ''mikro-, mili-, '''kilo-''', mega-'' de tiuj unuoj tamen havas tiun formon nur ekster Ĉinio. Nur la pli ekstremaj (''piko-, nano-giga-, tera-,'''' ''''…'') iom konformas ankaŭ en la ĉina.        La nomoj de stiloj en la artoj, ekz. ''barok'', ankaŭ la nomoj de dancoj, ekz. '''''tango''''', ofte havas similan formon en ĉiuj lingvoj en kiuj oni pli ofte ol neniam parolas pri tiuj fenomenoj. 2. Substancoj      Iom malpli disvastiĝintaj estas vortoj kiuj signifas antaŭe nekonatajn ĥemiajn substancojn kaj krudmaterialojn (mineralojn kaj artefaritajn materialojn, ekzemple ŝtofoj, plastoj, alojoj kaj kompozitaj materialoj, naturaj kaj artefaritaj drogoj kaj ĝuaĵoj ktp.). Plej multaj el tiu granda nombro da substanconomoj disvastiĝis pere de okcidentaj lingvoj preskaŭ en ĉiujn sufiĉe ellaboritajn lingvojn uzatajn ekster Ĉinio.     2. Substancoj      Iom malpli disvastiĝintaj estas vortoj kiuj signifas antaŭe nekonatajn ĥemiajn substancojn kaj krudmaterialojn (mineralojn kaj artefaritajn materialojn, ekzemple ŝtofoj, plastoj, alojoj kaj kompozitaj materialoj, naturaj kaj artefaritaj drogoj kaj ĝuaĵoj ktp.). Plej multaj el tiu granda nombro da substanconomoj disvastiĝis pere de okcidentaj lingvoj preskaŭ en ĉiujn sufiĉe ellaboritajn lingvojn uzatajn ekster Ĉinio.      La ĉinoj preferas prunt-tradukojn kaj neologismojn ĉinelementajn, ĉar plej ofte malfacilas adapti fremdajn vortojn al la strukturo de la lingvo kaj skribo. Senproblemaj estas nur novaj vortoj kreitaj en la japana kaj jam en tiu lingvo skribitaj per ĉinaj signoj, sed la ĉinoj legas tiujn kvazaŭ ili estus ĉin-originaj.          Kelkaj esceptaj substanconomoj ankaŭ trovis sian vojon en la ĉinan, ekzemple formo el la kontinuo ''qahwa - kahve - kafe - kofe - kofi'' - ''kaphi'''' '''kafo' (ĉine 咖啡''' '''''ka fei''), ankaŭ ''kafein'' 'kafeino' (咖啡因 ''ka fei yin''), kaj '''''ĉokolat''''' 'ĉokolado' (巧克力 ''qiao ke li''). Tiuj substancoj nomiĝas ''proksimume'' tiel en preskaŭ ĉiuj lingvoj.        Kromaj ekzemploj estas ''najlon (nilon)'''' '''nilono' (ĉine尼龙 ''nilong'') kaj '''''alumini(um)''''''' ''(nord-ĉine tamen nur 鋁 ''lü''''''' ''''')''.''        Ekzistas'' ''tre granda nombro da substanconomoj, kiuj mankas nur en la lingvoj de Ĉinio kaj en malpli ellaboritaj lingvoj. Ekzemploj estas ''poliester ''(*1941),'' ''''metan'''' ''(*1867)'' ''kaj'' '''''''margarin '''''(grekbaza neologismo franca, nuna signifo *1869).        Foje konkurencas inter si pluraj vortoj aŭ formoj, ekzemple en         la kazo de ''ĉa ''(  ) 'teo', el la nord-ĉina kaj ankaŭ el la kantona,   Mongol-imperia formo ''ĉaj ''(  ) el la nord-ĉina 茶叶 ''chaye'' 'tefolioj',                kaj '''''te'''''''''' '''''(■) 'teo', el la sud-mina, anglece '''''ti''''''' ''(■), i.a. en kunmetaĵoj (■). 2. Substancoj      Por novaj medikamentoj nuntempe ofte estas proponataj kaj leĝe protektita varnomo (simbolo ''®'') kaj ĝenerallingva nomo, ekzemple ''sildenafilcitrat'' por ''viagra''''®''.      Estas ofta fenomeno, ke varnomo por populara produkto perdas sian statuson. Tio okazis ekz. kun la vorto ''aspirin'', kiu enkondukiĝis kiel varnomo de Bayer AG en 1899, sed kiu nuntempe uziĝas kiel ĝenerallingva nomo por ĉiu samspeca preparaĵo preskaŭ en la tuta mondo, ankaŭ en Ĉinio.      Nur en Svedio la vorto retenis sian varnomecon. Se la fabrikanto ne gravas, la svedoj devas diri "''acetylsalicylsyrepreparat''".          Nomoj de "ekzotaj" fenomenoj, kies origino ne troviĝas en la centra regiono de eĉ nur unu el la kvar grandaj civilizoj.      Venis ekz. el Ameriko ''ananas ''(< portugala < tupia),'' tomat ''(< hispana < naŭatla) kaj ''tabak ''(< hispana < tajna), el Afriko ''gorilla'',  kaj el Siberio la vorto '''''tajga'''''''.''        Ekzotan aspekton ankaŭ havas la afrikazia internaciismo '''''safar ''''''vojaĝo' (■ ■), kiu en sia svahila formo '''''safari''''' (■) disvastiĝis pli foren kaj uziĝas por diversspecaj ekzotaj vojaĝoj.        Nomoj de antaŭe neglektitaj naturfenomenoj kiel ''cunami'' (< japana, 'havenondo')''' '''kaj de antaŭe neesploritaj malsanoj kiel ''malaria'' (< itala 'malbonaero') kaj '''''polio(mielit(is))''''''' ''(grekbaza neologismo *1874, Adolf Kußmaul).        La romia kalendaro nuntempe estas ĉie konata. La latindevenaj nomoj de ties monatoj, ekz. '''''septembr''''', tamen ne estas same universalaj kiel ties ĝusta numerigo, kiu aperas en la orientaziaj      (9月). La restanta numerigo en la latindevenaj ne plu estas ĝusta.        Inter titoloj kaj oficoj notindas kelkaj el la islama civilizo, ekz.: ''     haĝi'''' '''haĝulo' (kiu pilgrimis al Meko), ''ĥalif'''' '''kalifo' (< 'posteulo'),'' kuli'''' '''kulio', origine tjurka, la ceteraj el la araba, ankaŭ '''''sultan''''''' '''sultano'.                                           … '''''sultan''''''' '''sultano'.      La islama civilizo najbaras al ĉiuj tri aliaj grandaj civilizoj. Tio rezultis en plurdirekta eksportado de vortoj el tiu civilizo, el kiuj la ĵus menciitaj do eĉ retroviĝas en la cetere tiom rezistema ĉina lingvo.                        El la persa disvastiĝis kelkaj vortoj kiel ''badam'' 'migdalo' ankaŭ orientazien (ĉine 巴旦木 ''badanmu, ''japane'' ''巴旦杏 ''hatankyô''), dum aliaj kiel '''''bazar''''' 'merkatejo, bazaro' disvastiĝis okcidenten, en ambaŭ kazoj kun iom specialigitaj signifoj.        Gravaj titoloj kaj nomoj de oficoj el la okcidenta civilizo ankaŭ estas vaste konataj, sed ili mankas i.a. en la ĉina, ekz. ''doktor'''' '''doktoro''' ''plej ofte ankaŭ 'kuracisto','' ''''papa'''' '''papo' kaj'' '''''''polis''''''' '''polico'. ''''          Inter la "laŭregulaj kondutoj" kies nomoj plej disvastiĝis, troviĝas ''yog(a) '''jogo', ''karaoke ''(ĉine 卡拉OK), ''tenis'''','''' '''domino''''''', ''kaj aliaj sportoj kaj ludoj.        Cetere, la uzondevena esprimo '''''okej''''' 'bone' en si mem ankaŭ apartenas al la plej disvastiĝintaj internaciismoj, eĉ en sia latinlitera skriba formo <'''''OK'''''>.          Inter la teknikaj rimedoj kaj disponaĵoj kun plej disvatiĝinta nomo troviĝas i.a. ''bas ''(''bus'')'' '''aŭtobuso','' ''''taksi'''' '''taksio','' ''''pomp'''' ''(malnova nederlada onomatopeo, anglece ''pamp'') 'pumpilo', dum ''bomb'''' ''(greklatina onomatopeo) 'bombo' kaj'' '''''''transistor '''''(*1947)'' '''transistoro' kiel multaj aliaj internaciismoj, mankas en Ĉinio.        Inter la pli novaj kulturaj vast-internaciismoj troviĝas la vorto '''''blog'''''''' ''''blogo', lude kreita el ''web log'' en 1999. Krom la ĉinoj, ankaŭ araboj kaj tamiloj enkondukis propralingvajn ekvivalentojn por tiu signifo, almenaŭ en siaj vikipedioj.